Afscheid nemen in vervreemdende tijden

Ik droomde vannacht dat mijn laatste werkdag was aangebroken. Ik ging daarom naar kantoor om mijn laptop in te leveren. Het gebouw was helemaal vervallen. Ik stapte door de lege gangen die ondergelopen waren met water. De tl-lichten knipperden onregelmatig en onheilspellend. Gek genoeg deed de printer het nog wel. Die was met oorverdovend kabaal nog steeds druk bezig met het uitspugen van lege A4’tjes. Ik was op zoek naar de IT, maar kon niemand vinden. Toen ik het gebouw weer uit wilde komen, deed de draaideur het niet meer. Ik zat vast.

A rat in a maze is free to go anywhere, as long as it stays inside the maze.

Margaret Atwood, The Handmaid’s Tale

Vaarwel afscheidsritueel

Afscheid in vervreemdende tijden Rebelinda

De droom maakt duidelijk dat ik onbewust veel bezig ben met mijn vertrek. Het is best vreemd om in deze tijd te stoppen met werken. Ik hoef geen bureau op te ruimen, geen locker leeg te halen, niet alle collega’s op weg naar de uitgang de hand te schudden en de fysieke deur achter mij dicht te trekken. In plaats daarvan werk ik nog de laatste digitale vergaderingen af. Zet nog wat overdrachtsdocumenten in de cloud. Stuur een laatste vaarwel-mail aan de afdeling.
Met coronaregels, adviezen en vooral meningen over wat wel en niet verantwoord is, is zelfs een bescheiden afscheidsborrel al gauw omstreden. En als je huisgenoot vervolgens positief getest wordt en het land in lockdown gaat, wordt het helemaal lastig om ook maar iets van een afscheidsritueel te organiseren om je werkperiode passend af te sluiten.

Ik heb me de afgelopen dagen dan ook maar onder een dekentje verstopt en mijn troost gezocht in een paar flessen wijn. In plaats van positieve mantra´s als: “we maken er maar het beste van” en “ach, dat haal je nog wel een keer in” ben ik gaan zwelgen in zelfmedelijden en heb zwartgallige filosofen en sociologen geraadpleegd, die het roerend met mij eens waren. Ik haal er een highlight uit:

The coronavirus crisis has completely ended the rituals. It is not even allowed to shake hands. Social distance destroys any physical proximity. The pandemic has given rise to a quarantine society in which all community experience is lost. Because we are digitally interconnected, we continue to communicate, but without any community experience that makes us happy.

Byung Chul Han, filosoof

Vervreemding in tijden van digitale versnelling

Terwijl corona bijna alles tot stilstand brengt, is het digitale juist enorm versneld: nog nooit waren we zo druk met beeldbellen, mailen en in de cloud werken als nu. Augustus 2020 beleefde ik mijn dieptepunt als digitale thuiswerker en besloot ik mijn worstelingen publiek te maken. Ik schreef in een mail aan collega’s:

Ik vind het thuiswerken best zwaar. De 8 uur die ik gemiddeld behoor te werken op een werkdag haal ik soms bij lange na niet. Een notitie die ik normaal in 1 dag uit mijn mouw zou schudden kost me nu 3 weken. En het resultaat ervaar ik als een slap aftreksel van wat ik normaal zou presteren. Als ik mijn huis op dit moment zou Marie Condo’en (voor de niet-kenners: zij heeft een methode ontwikkeld om je huis op te ruimen door elk voorwerp in de hand te nemen en de vraag te stellen: does it spark joy?), zou ik mijn laptop als eerste weggooien, omdat het me op pijnlijke wijze confronteert met mijn niet-productieve gestaar naar het scherm en het verworden is tot een frustrerend communicatiemiddel waarmee ik veel met collega’s praat, maar weinig écht contact maak. Ik ervaar een groot gevoel van vervreemding.

Straks is het echt zover. Ik gooi mijn laptop niet uit het raam, maar lever hem netjes in bij de IT. Met deze handeling stap ik definitief uit de digitale werkbubbel. De videocalls, mailwisselingen, chats en productie van powerpoints zullen zich weinig aantrekken van mijn vertrek en net zo hard door blijven gaan. Ze zullen mij echter niet meer bereiken. Ik voel me opgelucht en vervreemd tegelijk.

Wat doe ik hier eigenlijk?

Vervreemding (entfremdung) beschrijft de Duitse socioloog Hartmut Rosa als het gevoel dat de wereld haar betekenis heeft verloren, bleek is geworden en dat niets je meer raakt. “Wat doe ik hier eigenlijk?” Het is een naar gevoel en het heeft me de afgelopen anderhalf jaar meer dan gemiddeld beziggehouden. Volgens Gusman en Kleinherenbrink is vervreemding net als sterfelijkheid onoverkomelijk en dat wat ons mens maakt. “Geef het op, vecht er niet tegen”,  zeggen ze. We moeten ons er domweg toe leren verhouden.

Hartmut Rosa ziet daarentegen wel een oplossing. Als je je vervreemd voelt, moet je volgens hem weer geraakt worden door de wereld. En daar komt de term resonantie (resonanz) om de hoek kijken. Resonantie is een betekenisvolle uitwisseling met je omgeving. Het is iets dat je raakt en beide partijen transformeert. Resonantie kun je vinden in kunst, muziek, natuur, gezin, vrienden, maar ook werk.

Wanneer was ik resonant? Bij dat ene geweldige concert enkele jaren terug, waar energie over en weer tussen mij en de band stroomde. Ik werd geraakt, voelde me één met het publiek en de muziek en ik viel op die manier samen met de wereld. Alles klopte en ik voelde me na dat concert herboren.
Het prachtige uitzicht na een pittige wandeling die ene berg omhoog. Ik ademde de lucht diep in. Mijn ogen dronken de horizon. Ik voelde mijn hart kloppen en mijn kuiten tintelen. En dan dat gevoel: hier hoor ik te zijn, één met mezelf en de natuur.
Maar ook tijdens de ogenschijnlijk kleine en minder spannende momenten. Zoals een ochtend samen op kantoor. De genegenheid en verbinding die ik ineens voelde voor en met de mensen om me heen en het werk dat we samen deden.

Resonantie management-woord van het jaar

Ik vind resonantie een management-woord met zeer hoge potentie. “Hoe resoneert dit plan bij jou? “De resonantie in dit team moet naar een hoger plan getild worden! De mindfulness-sessie wordt vervangen door een resonantie-sessie en staat gepland elke dinsdag om 17 uur.”
Maar helaas, zegt Rosa. Laat de resonantie-coaches nog maar even achterwege. Resonantie laat zich niet afdwingen, controleren of inplannen. Resonantie overkomt je. Toch zijn er wel een aantal dingen die helpen om dit te bereiken. Allereerst: resoneren kun je niet alleen, daar heb je altijd iets of iemand voor nodig. Het vraagt om bereidheid je kwetsbaar op te stellen,  open te zijn en te spreken met eigen stem. Bij je vijfde videocall die dag met een stress-level die door het plafond schiet hoef je geen resonantie te verwachten. Bij een boswandeling, doodmoe na een drukke werkweek, hoef je het evenmin te verwachten. En proberen om altijd maar professioneel, positief en in control te zijn werkt evenmin. Want hoeveel ruimte geven we onszelf en elkaar om je af en toe gewoon even klote of verdrietig te voelen? Meteen worden er goedbedoelde tips en happy quotes uit de kast getrokken.

Resonantie door vervreemding

Al schrijvende realiseer ik me dat ik juist door het uitspreken van mijn ongemak en vervreemding en het zoeken in de afgelopen periode ook veel resonantie heb ervaren. Ik heb hele persoonlijke en toffe gesprekken gevoerd met collega’s en vrienden die met dezelfde dingen worstelen. Ik heb daarnaast een aantal hele lieve waardevolle nieuwe “collega’s” in mijn leven gekregen die ik nu als vrienden beschouw en me de moed geven andere dingen te proberen. En ik heb blogs durven schrijven én publiceren, waardoor ik al lezende en schrijvende een nieuwe betekenis kan geven aan die wereld die soms niet meer lijkt te kloppen.
Werkperiodes hoor je met collega’s af te sluiten. Geen discussie. Ik ben daarom verdrietig, ben er open over en merk dat dit bij sommige anderen resoneert. Daardoor zijn mensen dan juist weer extra lief. Ze beloven me op te zoeken in het buitenland of nemen de moeite om in hun drukke werkdag tijd te maken voor een wandeling. Dat raakt me. Over resonantie gesproken!

Ik sluit op die manier een mooie, lastige en leerzame periode af bij mijn huidige werkgever in een situatie die niet méér vervreemdend had kunnen zijn. Die vervreemding heeft me verdrietig gemaakt, maar ook heel veel resonantie opgeleverd. Ik kijk dan ook met een goed gevoel terug. Voor me ligt een nieuw avontuur. Ik sta ervoor open. Dit is wie ik ben. De wereld in al haar vreemdheid is nog nooit zo kloppend geweest.

5 reacties op “Afscheid nemen in vervreemdende tijden”

  1. Mooi stuk Linda, rake woorden. Heerlijk voor je om uit de energieslurpende structuur te stappen. Lekker op pad, ik blijf je volgen!

  2. Hoi Linda,

    Prachtige kolom weer hoor! Zoveel herkenning bij wat je schrijft elke keer. Wat ik afgelopen 2 jaar heb gevoeld (die vervreemding), maar niet onder woorden kon brengen, zet jij zo mooi op papier. Mijn doel voor 2022 is om een offline community experience te gaan vinden.
    Ik wens je alle geluk en heel veel plezier met jouw nieuwe avontuur!

  3. Dag lieve Linda,
    Mooi verwoord, zo herkenbaar, ook voor mij.
    Het ga je goed, doe wat je wilt. Ik heb genoten van de vrijdagen op kantoor. Die miste ik het meest in deze tijd. Heel veel plezier de komende maanden en laat af en toe wat horen. Ik zeg Tot Ziens!!!

  4. Dag Linda, veel hebben we niet letterlijk samen gewerkt maar wel samen bij dezelfde werkgever en dezelfde afdeling en aan hetzelfde doel. Dank voor je openhartigheid. Je kolom van afgelopen augustus heeft mij ook geholpen. Dank daarvoor en ik hoop dat je vindt wat je nodig hebt om je plek op deze wereld een mooie te maken en het werk dat daarbij past.

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *